Keçmişdən gələcəyə: Tarixi abidələrin qorunmasında bələdiyyələrin üzərinə  düşən məsuliyyət

Hər bir xalqın tarixi onun torpağa yazdığı imza, ucaltdığı divarlar və qoruduğu abidələrdir. Zamanın sərt küləklərinə sinə gərən qədim qalalar, məbədlər, türbələr, karvansaralar  və  qədim  yaşayış məskənləri sadəcə keçmişin susqun xarabalıqları deyil, bu günümüzün kimlik pasportu, sabahımızın təməl daşıdır. Torpağın altına və üstünə həkk olunmuş hər bir naxış, hər bir daş parçası ulu babalarımızın bizə miras qoyduğu  yazılmamış  sözlər, taleyimizin  və mədəniyyətimizin unudulmaz salnaməsidir. Lakin bu daş yaddaşın qorunması yalnız mərkəzi dövlət qurumlarının, muzeylərin və ya həvəskar insanların  səyləri ilə məhdudlaşmır. Cəmiyyətə, xalqın özünə  ən  yaxın  olan  strukturun  —  yerli  özünüidarənin,  yəni  bələdiyyələrin  üzərinə  bu  sahədə  böyük  tarixi,  hüquqi  və  mənəvi  məsuliyyət  düşür.
Bu gün qəzet səhifələrindən, elmi-publisistik jurnallardan və informasiya portallarından  səslənən  həyəcan  təbili  təsadüfi  deyil.  Abidələrin  qorunması  məsələsi  artıq  dar  çərçivəli  mədəniyyət  tədbiri  deyil,  hər  bir  vətəndaşın  və  xüsusilə yerli idarəetmə orqanlarının gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi bələdiyyələrə yerli əhəmiyyətli məsələləri həll etmək səlahiyyəti verməklə yanaşı, ərazilərindəki mədəniyyət  və  tarix  abidələrinin  mühafizəsi,  təbliği  və onlara həssaslıqla yanaşılması istiqamətində mühüm vəzifələr müəyyənləşdirir. Bələdiyyələrin bu fəaliyyəti təkcə inzibati idarəçiliklə məhdudlaşmır, həm də regionun turizm potensialının  üzə  çıxarılmasına, yerli iqtisadiyyatın canlanmasına, ənənəvi sənətkarlığın  inkişafına  və  gənc  nəslin milli-mənəvi ruhda böyüməsinə birbaşa xidmət  edir.
Hər bir effektiv və dayanıqlı fəaliyyət möhkəm hüquqi çərçivəyə əsaslanır. Azərbaycanda   bələdiyyələrin  statusu,  səlahiyyətləri  və  onların  cəmiyyət  qarşısındakı  öhdəlikləri  Konstitusiya  və  “Yerli özünüidarəetmə haqqında” Azərbaycan  Respublikasının  Qanunu  ilə  tənzimlənir.  Qanunvericilik yerli özünüidarətmə   orqanlarına  geniş  imkanlar  verməklə  bərabər,  həm  də  ciddi vəzifələr  yükləyir: 
“Bələdiyyələrin  statusu  haqqında”  Azərbaycan Respublikasının Qanununun I fəslinin  4-cü  maddəsinin  2-ci  bəndinə  uyğun  olaraq,  yerli  sosial  müdafiə  və  sosial  inkişaf  proqramında  tarix və mədəniyyət abidələrinin saxlanılması da açıq şəkildə  qeyd  olunmuşdur.
Qanunvericilik  bələdiyyələrə  yerli  ərazinin  abadlaşdırılması,  sosial-mədəni  şəraitin  yaxşılaşdırılması  ilə  yanaşı,  yerli  əhəmiyyətli  tarix  və  mədəniyyət  abidələrinin  mühafizəsi   sahəsində  də   qətiyyətli  təşəbbüslər göstərməyə şərait yaradır.
Bələdiyyələr  öz  ərazilərindəki  abidələrin  qorunması  üçün  mülkiyyət  formasından  asılı  olmayaraq  birbaşa  məsuliyyət  daşıyır  və  onların  ərazisindəki  qanunsuz  tikintilərə,  kortəbii  abadlıq  və  ya  qazıntı  işlərinə  nəzarət  etməyə  borcludurlar.
Bununla  belə,  qanunlara  məhəl  qoymamaq  halları  hüquqi  məsuliyyəti  qaçılmaz  edir:  “Tarix  və  mədəniyyət  abidələrinin  qorunması  haqqında” 10  aprel  1998-ci il  tarixli  470-IQ  nömrəli  Qanuna  əsasən,  abidələrin  mühafizə  zonalarında  hər  cür  icazəsiz  torpaq  işlərinin  görülməsi  qəti  şəkildə  qadağandır.
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 231.1-ci  maddəsi  tarix və  mədəniyyət  abidələrinin  mühafizə zonalarında qanunsuz tikinti və torpaq işləri aparan şəxslərə qarşı sərt cərimələri  nəzərdə  tutur. 
Əgər  bu  qanunsuz  əməllər  nəticəsində  abidəyə  bərpaolunmaz  və  ya  ciddi  ziyan  dəyərsə,  Cinayət  Məcəlləsinin 246-cı maddəsi ( Tarix və mədəniyyət abidələrini qoruma  qaydalarını  pozma )  ilə  bağlı  hüquqi  proses  qaçılmaz  olur.
Bələdiyyələr  öz  ərazilərində  torpaqların  təyinatı  üzrə  istifadəsinə  nəzarət  etməlidir.  Məsələn,  qədim  arxeoloji   abidənin  üzərində  və  ya  mühafizə  zonasında  əkin  aparılmasına,  traktorun   keçməsinə  və  ya  tikinti  materiallarının  tökülməsinə  göz yummaq, dolayısı ilə həmin cinayətin və ya hüquqpozmanın ortağı olmaq deməkdir.
Qədim abidələrin qorunması və bələdiyyələrin bu prosesdəki rolu təkcə kağız üzərindəki sənədlərlə deyil, cəmiyyətin bütün təbəqələrini əhatə edən ümumxalq hərəkatı ilə uğurlu ola bilər. Tarix yalnız mütəxəssislərin deyil, hər bir vətəndaşın qəlbində  yaşamalıdır.
 Uşaqlıqdan  hər  qədim  daşın  nağıllardan  gerçəkliyə  uzanan   qəhrəmanlıq  səhifəsi  olduğu  dərk  edilməli,  gənclər  milli  kimlik  və  könüllülük  prinsipi  ilə   tarixi  abidələrin  qorunmasına  cəlb  olunmalı,  yetkin  nəsil  ailə  daxilində  milli-mənəvi  varisliyi  qorumaqla  yanaşı  ictimai  nəzarəti  gücləndirməli,  yerli  bələdiyyə  orqanlarının fəaliyyətinə dəstək verməli və ətrafdakı neqativ hallara qarşı laqeyd qalmamalıdır. 
Bələdiyyələrin  dəstəyi  ilə  məktəblərdə və gənclər təşkilatlarında davamlı maarifləndirmə  kampaniyaları   aparılaraq  cəmiyyətdə  hər  bir  abidəyə  qarşı  həssas  və  qanunauyğun  münasibət  formalaşdırılmalıdır.  Bu  işdə   ağsaqqallar   zəngin  həyat  təcrübəsi  və  yaddaşı  ilə  bələdiyyələrə  mənəvi  məsləhətçi  olmalı,  kəndin  və  ya  qəsəbənin  tarixini,  unudulmaqda  olan  əfsanələrini,  abidələrin  əsl  hekayəsini  gənc  nəslə  ötürməklə  ictimai  vicdanı  oyatmalıdırlar. 
Tarixi  abidələrin  mühafizəsi  sahəsində  bələdiyyələr  qarşıda  duran  çağırışları  düzgün  qiymətləndirməli,  formal  hesabatlardan  uzaqlaşaraq  real  və  sistemli addımlar  atmalıdırlar.  
İlk  növbədə,   bələdiyyə  ərazisində  olan  hər  bir  tarix  və  mədəniyyət  abidəsinin  ətrafının  təmizlənməsi,  abadlaşdırılması  və  istiqamətləndirici  lövhələrin quraşdırılması  üçün  yerli  büdcə  imkanlarından   səmərəli  istifadə  etməklə   kiçik  də  olsa,  məqsədli  vəsaitlər  ayrılmalıdır.
Mədəniyyət  Nazirliyinin  müvafiq   qurumları,   yerli  icra  hakimiyyəti  orqanları  və  ictimai  birliklərlə  sıx  tərəfdaşlıq  mexanizmləri   qurulmalı,  problemlərin  həllində birgə  səy  göstərilməlidir.
Bələdiyyələr yerli icma ilə dialoq quran, abidələrin  ətrafında  açıq dərslər, mədəniyyət günləri və ekoloji-tarixi  iməciliklər  təşkil  edən  lider  kimi  çıxış  etməlidirlər.
Unutmayaq  ki,  keçmişinə  sahib  çıxmayan  bələdiyyə  və  cəmiyyətin  gələcəyi  də  ola  bilməz. Yerli  özünüidarəetmə  orqanları  hər  bir  daşda  yaşayan  tariximizi  sabahkı  nəsillərə  əmanət  edən  ən  etibarlı  və  qanuni  keşikçi  olmalıdırlar.  Bir  imza,  bir  sətir  ilə  yazılan  bu  taleyüklü  missiya  tarixin  səssiz  qalmasına  imkan verməyəcək,  əksinə,  gələcək  nəsillərə  qürurla  miras  qalacaq  qədim  divarların  qanuni  harayını  və  xalqın  mənəvi  borcunu  hər  zaman  uca  tutacaqdır. 
Tarix yaşadıqca, biz  də  varıq. Tarixə  yazılan  hər  iz  məsuliyyətimizdir. Tarix səssiz  qalmaz, onu  yaşadanlar  danışdırar.

Samir  Zülfiyev
Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin Qəbələ Regional İdarəsinin İsmayıllı rayonu üzrə baş mütəxəssisi.

22 Sentyabr 2026, 19:35 - 57