Samir Zülfiyev: Dünənin bəyannaməsi, bu günün qüruru, sabahın təminatı

Bəzən deyirlər  ki, tarix darıxdırıcı dərsliklərdən, tozlu arxivlərdən və yadda saxlamalı  olduğumuz  uzun  rəqəmlərdən  ibarətdir.  Amma  28  May  tarixini  belə  xatırlamaq – sanki  ən maraqlı  filmi  sadəcə  titrlərinə  baxaraq  qiymətləndirmək  kimidir. 

Təqvimdə  28  May  tarixi  sadəcə  rəqəmlərdən  ibarət deyil; bu, bir xalqın öz taleyini  öz əlinə aldığı, tarixin qaranlıq səhifələrindən işıqlı bir gələcəyə körpü qurduğu, milli iradənin ən yüksək zirvəsinə çatdığı andır. Bu tarix Azərbaycanın dövlətçilik  tarixində  “Müstəqillik  Günü”   kimi  qeyd  olunsa  da,  mahiyyət  etibarilə  bu,  bir  məğrurluq  dastanı  və  milli  dirçəliş  hekayəsidir.

 ​1918-ci  ilin  mayında  dünya  sanki  böyük  bir  “zəlzələ”  içində  idi,  imperiyalar dağılır, xəritələr  yenidən cızılır, yeni  dövlətlər qurulur,  xalqlar  öz  kimliklərini   itirirdi.  Belə  bir  tarixi  məqamda,  Tiflisdəki  o  tarixi  binada  toplaşan  Azərbaycan  aydınları – Məhəmməd  Əmin  Rəsulzadə  və  onun  silahdaşları – dünyaya  meydan oxuyaraq  şərq  dünyasında  ilk  demokratik  respublikanın  əsasını  qoydular.  

Düşünün:  ətrafınızda  hər  şey  dəyişir,  dünya  sanki  başıaşağı  gedir,  gələcəyiniz qeyri-müəyyəndir.   Hər  kəs  bir-birini  itələyir,  imperiyalar  “sındırılmış  fincan”  kimi yerə  çırpılır. Bu mənzərədə bizimkilər “Bəsdir!  Biz  öz  evimizi  qururuq!  Azərbaycanın  müstəqilliyini  elan  edirik!”  deyə  biləcək  iradəni  nümayiş etdirirlər. Bu, sadəcə  kağız  üzərində bir imza deyildi;  bu,  tarixin  ən  cəsarətli  “status”u,  əsrlərlə formalaşmış milli yaddaşın, azadlıq  eşqinin  və  dövlətçilik  ənənəsinin dünyaya  bəyan  edilməsi  idi. O gün onlar müsəlman dünyasının ilk demokratik respublikasını elan edərək, dünya  xəritəsində  kiçik  bir  nöqtəyə  böyük  bir  ürək çəkdilər  və  həmin  xəritəyə  Azərbaycan  adını  qızıl  hərflərlə  yazdırdılar. Onlar  təkcə  dövlət  qurmurdu,  həm  də  gələcəyə  bir  “etimadnamə”  imzalayırdı.  O  gün, o imzaların  arxasında  yatan  cəsarət, bu günkü müstəqilliyimizin “təhlükəsizlik kodu”dur.  

Tarixə qısa bir nəzər salanda kövrəlməmək mümkün deyil. 23 ay... Səslənəndə qısa gəlir, eləmi? Amma bu 23 ayda edilən işləri bəzi dövlətlər əsrlərlə görə bilmir. Qısa müddətdə  o  qədər böyük işlər görüldü ki: ilk parlamentin açılması, qadınlara  seçki  hüququnun  verilməsi,  ilk  milli  universitetin açılması  və  ilk milli ordunun yarnması   o  dövr  üçün  fantastik  bir  sıçrayış  idi.

1920-ci  ilin  aprelində  Şərqin  ilk  demokratik  respublikası  süquta  uğrasa  da,  o, yox olmamışdı. O, xalqın  milli  şüurunda, qəlbində  və   “əbədi  müstəqillik”  idealında qorunub   saxlanılmışdı.  Onlar bilirdilər ki, bəlkə  də qısa müddətdən sonra bu məşəl sönəcək. Lakin onlar özlərindən sonra elə bir “milli kimlik toxumu” əkdilər ki, bu toxum 70 illik qışdan sonra yenidən cücərdi və 1991-ci ildə yenidən müstəqilliyimizə qovuşduq.  28  May,  əslində,  heç  vaxt  ölməyən  bir  ruhun  hekayəsidir.

70  illik  imperiya  dövrü  o  ocağın  közlərini  tamamilə  söndürə  bilmədi.  Bu,  nəsillərin  yaddaşında  yaşadı.  Azərbaycanın  ziyalıları,  şairləri  və  yazıçıları  gizli  şəkildə  də  olsa,  azadlıq  ruhunu  qoruyub  saxladılar.  Rəsulzadənin  “Bir  kərə  yüksələn  bayraq,  bir  daha  enməz!”  şüarı  xalqın  gizli andına  çevrilmişdi.  1980-ci  illərin  sonu – SSRİ-nin dağılması  prosesi  başladıqda, xalq  öz  tarixi  köklərinə  qayıtmaq  üçün  o  23  aylıq təcrübəni  özünə  yol  xəritəsi  seçdi.

Azadlıq  meydanındakı o gurultulu kütlələr, əslində, 1918-ci ilin davamını gətirirdilər. 1918-ci ildə Tiflisdə elan olunan istiqlal, 1991-ci ildə Bakıda yenidən təsdiqləndi.

1991-ci il 18 oktyabrda qəbul edilən “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı” ilə Azərbaycan özünü 1918-ci il Cümhuriyyətinin  hüquqi  varisi  elan  etdi.  Bu,  sadəcə  hüquqi  bir  prosedur  deyil,  tarixi  bir  “ədalətin  bərpası”  idi.

1993-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xalqın tələbi ilə hakimiyyətə qayıdışı, o “körpünün”  hər  iki  tərəfini  möhkəmləndirdi.  28 May günü dövlət səviyyəsində  qeyd olunmağa başlandı. Xalq öz keçmişi ilə barışdı, onu qürur mənbəyinə  çevirdi. Sabitliyin  bərqərar  olması ilə dövlətçilik ənənəsi – parlamentarizm,  qanunun  aliliyi  və  müasir  dünyada  öz  yerini  tutmaq  uğrunda görülən  işlər  1918-ci  ilin  yarımçıq  qalmış arzularını  reallığa  çevirdi.

Bu gün müstəqil Azərbaycanı görəndə, o insanların ruhunun necə rahat olduğunu təsəvvür edin. Onlar bir “toxum”  əkdilər,  Heydər  Əliyev  onu “suvardı”, biz isə indi bu  ağacın  kölgəsində  oturub  “müasir  dövlət”  deyə  lovğalana  bilirik.

İndi  gələk  əsas  məsələyə.  Bir  ağacı  əkmək  asandır,  amma  onu qoruyub saxlamaq,  fırtınalardan  çıxarmaq  üçün  əsl  bağban lazımdır. Ümummilli Lider Heydər  Əliyev  məhz  həmin  “bağban”  idi.  O, 28 Mayı tarixini qaranlıq arxivlərindən,  tozlu  rəflərindən  götürüb,  onu  milli  kimliyimizin   mərkəzinə  qoydu.  ​​Onun  yanaşması  çox  sadə,  amma  dərindən-dərin  idi: “Keçmişini  unutmayan millətin gələcəyi işıqlıdır”. Ümummilli Lider 1918-in ruhunu müasir dövlətçilik  strategiyamızın   “proqram  təminatı”  kimi  qəbul  etdi.  O,  bizə  sadəcə  bir  tarix  yox, bir  dövlətçilik  fəlsəfəsi  miras  qoydu  ki,  biz  də  bu  gün  o  köklərlə  fəxr  edirik.

​Azərbaycanın  müasir  müstəqilliyinin  memarı  olan  Ümummilli Lider  Heydər Əliyev  üçün  28  May   tarixi  xüsusi  bir  müqəddəsliyə  malik  idi.  Ulu  Öndər  hər  zaman  vurğulayırdı  ki, 1918-ci  ildə  qurulan  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyəti  bizim tarixi  kökümüzdür.

​Heydər  Əliyev  yanaşmasında bu tarix sadəcə keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin təməli idi.  Ulu öndər  28  May  tarixini   təkcə  bayram kimi yox, bir dövlətçilik strategiyası kimi təqdim etdi. O,  bu günü elə  bir  şəkildə  qablaşdırdı”  ki,  hər  bir  azərbaycanlı  özünü  o  tarixi  hadisənin  bir  parçası  hiss  etdi.

Ümummilli Lider 1918-ci ilin irsini müasir Azərbaycanın dövlətçilik sütunu kimi qiymətləndirirdi. Onun rəhbərliyi dövründə 28 Mayın dövlət səviyyəsində qeyd olunması,  tarixi  ədalətin  bərpası  və  milli yaddaşın  oyanışı  demək  idi.

Heydər  Əliyev 28 Mayı xalqın özünəqayıdış günü kimi görürdü. O, bu tarixi gənclərə ötürülən  ən  böyük  mənəvi  miras  adlandırırdı.

​Ulu Öndər hesab edirdi ki, 1918-ci ilin idealları müstəqil Azərbaycanın bugünkü və gələcək inkişafının  əsas  strategiyasıdır.

​ 23 ay ömür sürmüş, lakin əsrlərə sığacaq işlər görmüş Cümhuriyyətin mirası bu gün etibarlı əllərdədir. Ümummilli Liderin təməlini qoyduğu və bu gün Prezident İlham Əliyevin uğurla davam etdirdiyi müstəqil siyasət, 1918-ci ilin o qürurlu ruhunu daha da gücləndirir. Bizim üçün 28 May, keçmişdən gələn bir etimadnamədir – o etimadnamə ki,  onu  qorumaq  və  daha  da  zirvələrə  daşımaq  hər  birimizin  vətəndaşlıq  borcudur.

​ Amma gəlin etiraf edək: ​​1918-ci ilin 28 may tarixində  əkilən o toxum, bu gün elə bir çinar ağacına çevrilib ki, kölgəsi bütün dünyaya çatır. Son illərdə Azərbaycanın keçdiyi  yol – bu, artıq  bir  fəlsəfədir.

Biz 1918-ci ildə o “İstiqlal Bəyannaməsi”ni imzalayanda, onu qorumaq üçün lazım olan o gücü, o “Dəmir Yumruğu” xəyal edirdik. 44 günlük Vətən müharibəsi və ardından gələn Zəfər göstərdi ki, bizim o “kağızdakı” iddiamız artıq polad kimi reallıqdır.

1918-ci ildə o imzaları atanlar bəlkə də bu günkü Bakını, işıq saçan Şuşanı, dünya liderlərinin Azərbaycana gəlişini xəyal edirdilər. Onlar təməli qoydu, Heydər Əliyev onu möhkəmləndirdi, İlham Əliyev isə bu binanı dünyanın ən möhkəm qalalarından birinə  çevirdi.  Biz  isə  indi  bu  binanın  “memarları”yıq.

Bu gün Şuşanın Cıdır düzündə keçirilən tədbirlər, Xankəndidə dalğalanan bayrağımız, azad olunmuş torpaqlarda qurulan “ağıllı” şəhərlər... Bunlar sadəcə tədbir deyil, bunlar 1918-in arzularının 2026-cı ilin reallığı ilə rəqsidir. Xüsusilə, son illərdə keçirilən möhtəşəm tədbirlər – istər milli bayramlarımızın doğma torpaqlarda qeyd olunması, istərsə də Azərbaycanın  COP-29 kimi dünya miqyaslı qlobal iqlim sammitləri, WUF-13 Ümumdünya Şəhərsalma Forumu kimi nəhəng platformalara ev sahibliyi etməsi – hamısı sübut edir ki, biz artıq masaya yumruq vurulacaq yox, masada söz deyiləcək bir dövlətik.

Artıq bu kimi dünya miqyaslı tədbirlərin Azərbaycanda keçirilməsi, Bakının dünyanın diplomatik mərkəzinə çevrilməsi – budur 28 Mayın bizə verdiyi “biz buradayıq  və  dünya  bizi  dinləyir”  mesajıdır.

Prezident İlham Əliyev çıxışlarında 28 Mayın məhz bizim “milli şərəfimiz”  olduğunu dəfələrlə vurğulayıb. Onun ən maraqlı və düşündürücü fikirlərindən biri məhz budur:

​“1918-ci ildə qurulmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bizim tarixi nailiyyətimizdir. Ancaq ən böyük nailiyyətimiz odur ki, biz o müstəqilliyi qoruya bildik, yaşatdıq və bu gün onu  ən  yüksək  zirvəyə  qaldırdıq. Bizim  gücümüz  ondadır ki, biz  öz  tariximizə sahib  çıxırıq,  köklərimizə  qayıdırıq  və  heç  vaxt  özümüzə  olan  inamımızı  itirmirik.”

​Prezidentin bu sözləri bizə xatırladır ki, müstəqillik bir dəfə qazanılan “hədiyyə” deyil,  hər  gün  işləyərək,  quraraq  və  qoruyaraq  qazanılan  bir  “qələbə”dir.

Bu gün Azərbaycan öz müstəqilliyinin bərpası dövründə 1918-ci ilin qoyduğu o möhkəm təməl üzərində yüksəlir. 2020-ci ildə tarixi ədalətin bərpa edilməsi – Qarabağın azad olunması, 28 Mayda təməli qoyulmuş o “milli dirçəliş”in ən yüksək zirvəsidir.

Bizim  bu  gün  yaşadığımız  müstəqillik, 1918-ci ildə o “zəlzələnin” ortasında qurulan o körpünün üzərində yeriyirik. O körpü bizə bir şeyi öyrətdi: Dövlətçilik – sadəcə  ərazi  və  ya  sənəd  deyil,  bu,  öz  gələcəyinə  sahib  çıxmağın  ən  ali formasıdır.

Bu 28 Mayda sadəcə tarixi hadisələri xatırlamayın. O gün o imzaları atanların cəsarətini, o  günün  məsuliyyətini,  Heydər  Əliyevin  bu  mirasa  göstərdiyi  qayğını  və  bu  günə  necə  gəlib  çatdığımızın dəyərini hiss edin. Biz köklərimizə bağlı qaldıqca, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ruhu bizimlə yaşayacaq və müstəqil Azərbaycan  dövləti  daha  parlaq  zirvələrə   qədər  ucalacaq.

 

Samir  Zülfiyev

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi  yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin Qəbələ Regional İdarəsinin İsmayıllı rayonu üzrə baş mütəxəssisi.

25 May 2026, 21:09 - 2303

Paylaş: