Şəhərsalma mədəniyyətində tarix və mədəniyyət abidələri keçmişlə gələcəyin görüş yeridir

“Xalqın  mədəniyyəti  təkcə onun ədəbiyyatı və  musiqisi  ilə deyil, həm də  yaratdığı  daş abidələrlə  ölçülür. Bu  abidələr  əsrlər boyu yaşayaraq  millətin  imzasını  tarixdə saxlayır.”
                                                Heydər  Əliyev

Tarix və mədəniyyət abidələri bir şəhərin sadəcə fiziki quruluşunu deyil, onun ruhunu,  yaddaşını  və  zaman  daxilindəki  varlığını təmsil edir. Şəhərsalma mədəniyyəti  baxımından  bu  abidələr  keçmişlə gələcəyin kəsişdiyi, “dünən”in  “sabah”a  ötürüldüyü  körpülərdir.
Dünyanın  tanınmış  mütəfəkkirlərindən  biri  olan  Viktor Hüqo qeyd edirdi ki, “Memarlıq  bəşəriyyətin  daşdan ibarət əlifbasıdır”. Biz bir şəhərin küçələrində gəzərkən  əslində  bir  xalqın  taleyini  oxuyuruq.  Bakının dar küçələrindəki “İçərişəhər”  divarları,  Şuşanın  “Yuxarı  Gövhər  Ağa”  məscidi və ya Gəncənin  qədim  kərpic  evləri  və  s.  bu  kitabın ən qiymətli fəsilləridir. Abidələri şəhərsalma strukturundan  kənarlaşdırmaq,  həmin  kitabdan  səhifələri  cırmaq,  şəhəri yaddaşsızlığa  məhkum  etməkdir.
Şəhərsalma sadəcə binaların, küçələrin və parkların kəsişdiyi bir məkan deyil; o, bəşəriyyətin  yazdığı  ən  böyük  və  ən  uzun  ömürlü  dastandır. Bu dastan hər bir daşın, hər  bir  tağlı qapının və qədim divarın yaddaşında yaşayır. 2026-cı ilin ölkəmizdə  “Şəhərsalma  və  Memarlıq  İli” elan edilməsi bizə bir daha xatırladır ki, gələcəyin modern şəhərlərini qurarkən keçmişin daşlaşmış səsini eşitmək bir seçim deyil, mədəniyyət borcudur.
Dahi mütəfəkkirimiz Nizami Gəncəvi  memarlığın ucalığını və sənətkarın məsuliyyətini vəsf edərkən yaradıcılığın əbədi iz buraxmalı olduğunu vurğulayırdı.  Şəhəri quran memar da sadəcə divar ucaltmır, o, insanların bir-birinə və tarixə bağlandığı bir mühit yaradır.
XVIII əsrin dahi mütəfəkkiri,  ingilis  şairi  və sənətşünası  Con Ruskin  isə  memarlıq  abidələrinin  bir  millətin  taleyindəki  rolunu  öz  misralarında  və  yazılarında belə vəsf edirdi:
​“Hər  bir  daşda bir yaddaş var, hər sütunda bir nəfəs,
Onlar danışmasa da, sədaları gəlir kəs-kəs.
Bir şəhər  ucaldırsansa, qoru köhnə izini,
Çünki keçmişi  itirən, tapa bilməz özünü.”
​Bu  poetik  bənd  bizə xatırladır ki, şəhərsalma təkcə mühəndislik işi deyil, həm də bir ruhu qorumaq sənətidir.
Tarixi abidələr şəhər mühitində sadəcə “qədim tikili” deyil, o şəhərin şəxsiyyət vəsiqəsidir.  Bir  uşaq qədim qalanın divarına toxunarkən tarixi hiss edir, bir gənc müasir göydələnlərlə antik məscidlərin və ya kilsələrin sintezində estetik zövq tapır, yaşlı nəsil  isə bu abidələrdə  öz  uşaqlığını və  ata-babalarının  irsini  görür.
Dünya şöhrətli  ingilis  şairi  Lord  Bayronun  ​“Daşların  söhbəti”  şeirində  tarixin  və memarlığın  əzəmətini  belə  ifadə  edirdi:
​“Xarabalıqlar  arasında  gəzərkən  mən,
Eşidirəm  keçmişin  gələn  səsini.
Hər daş bir tarixdir, hər sütun bir dən,
Qoruyur  zamanın öz  nəfəsini.”
Bu misralar bizə deyir ki, bir qədim binanın yanından keçərkən biz əslində babalarımızın nəfəsini duyuruq. Şəhərsalmada bu “nəfəsi” qorumaq hər birimizin borcudur.                
​Şəhərsalma  mədəniyyəti  bu  gün bizdən tələb edir ki, biz yeni yollar çəkəndə, “ağıllı”  binalar  ucaldanda  qədim  binaların  kölgəsini  itirməyək.  Çünki  abidəsiz  şəhər,  köksüz  ağac  kimidir;  o,  nə  qədər  hündür olsa da, fırtınalara qarşı davamsızdır.
Dahi  alman  mütəfəkkiri  Volfganq  Höte  memarlığı “donmuş musiqi”  adlandırırdı. Bu  baxımdan,  tarixi  abidələr  şəhərin qədim nəğməsidir. Əgər  müasir  göydələnlər  bu  musiqinin  dinamik  və  sürətli  ritmləridirsə,  tarixi abidələr onun təməlində dayanan  dərin  və  hikmətli  simfoniyadır. Şəhərsalma  mədəniyyətində abidəyə  yanaşma  sadəcə  bir binanın qorunması deyil, tarixin dialektikasına  hörmətdir.
2026-cı il – “Şəhərsalma  və  Memarlıq  İli”  çərçivəsində  aparılan  islahatlar  göstərir  ki,  Azərbaycanın  müasir  arxitektura  vizyonu  dünya  standartlarına  tam cavab verir. İşğaldan azad edilmiş torpaqlarımızda, Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda, xüsusilə  Şuşada,  Ağdamda  və  digər  qədim  şəhərlərimizdə  aparılan  bərpa-quruculuq  işləri  əslində  tariximizin  bərpa  olunan  qürurudur.  Biz  orada yalnız kərpic kərpicin üstünə qoymuruq, biz tariximizin sındırılmış güzgüsünü yenidən birləşdiririk.
Bu gün aparılan yenidənqurma işləri məhz bu fəlsəfəyə dayanır. Müasir “Ağıllı şəhər” konsepsiyaları tarixi irslə texnologiyanı elə sintez edir ki, abidələr rəqəmsal dövrün bir parçasına çevrilir. Burada yaşıl memarlıq və abidələrin qorunması eyni məqsədə – insanpərvər şəhər mühitinə xidmət edir.
​​Şəhərsalma  mədəniyyəti  bir  binanı tikmək deyil, bir tarixi yaşatmaq sənətidir. 2026-cı il bu sənətin zirvə nöqtəsi olaraq, bizə keçmişin daş yaddaşını müasir texnologiyanın  imkanları  ilə  gələcəyə daşımaq fürsəti verir. Unutmayaq ki, biz binaları  ucaldırıq, binalar isə bizim mədəniyyətimizi  ucaldır.
 ​Tarixi  bina  şəhərin  mərkəzi  oxunu  müəyyən  edərək,  urbanistik xaosun qarşısında  duran  ən  böyük  nizamverici  qüvvədir.  Onlar  bizə  zamanın  axıcılığını, eyni  zamanda  dəyərlərin  sarsılmazlığını  xatırladır.
​​ Tarixi abidələr şəhər sakini üçün sadəcə bir obyekt deyil, nəsillərin kollektiv yaddaşının birləşdiyi nöqtədir. Şəhərsalma prosesində bu abidələrin qorunması, vətəndaşın öz şəhərinə olan mənəvi bağlılığını möhkəmləndirir. Abidələr şəhəri “yadlaşmaqdan”  xilas  edir  və  onu insan üçün doğmalaşdırır.
​​Abidələrin  qorunması  həm  də  bir etik məsələdir. Bizdən əvvəlki nəsillərin yaratdığı dəyəri qoruyub gələcəyə ötürmək şəhərsalma mədəniyyətinin mənəvi borcudur.  Digər  tərəfdən, tarixi abidələr şəhərin ekoloji estetikasını formalaşdırır. Onlar  beton  və  şüşə  yığınları  arasında “nəfəslik”  rolunu oynayır, insana  insan  ölçüsü ilə  bina ölçüsü arasındakı harmoniyanı geri qaytarır.
​​Müasir şəhərsalma abidələri “ölü muzey eksponatları” kimi görməkdən uzaqlaşmalıdır.  Bir  qalanın  və  ya  qədim  fabrikin art-mərkəzə, kitabxanaya çevrilməsi  binanın  ömrünü  uzadır  və  onu  iqtisadi  dövriyyəyə  qatır.  Bu, tarixin həm  də  yaşayan bir  gələcək olduğunu sübut edir.
​​Abidəsiz  şəhər  ruhsuz  bədən  kimidir.  Həqiqi şəhərsalma mədəniyyəti tərəqqini texnologiyada  deyil,  tərəqqi  ilə tarixin harmonik  birliyində  tapan  mədəniyyətdir.  Biz  abidələri  deyil,  əslində  abidələr  bizim  şəhərli  kimliyimizi  qoruyur. 
​ Unutmayaq  ki,  2026-cı  ilin  ölkəmizdə  “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi  bizə həm də öz  tariximizə  sahib  çıxmağı və onu gələcəyin ili ilə danışdırmağı öyrədir.
​   Şəhər  sadəcə  insanların  yaşadığı  bir  ünvan deyil, o, zamanın içində yazılan canlı bir kitabdır. Biz bu kitabın səhifələrini vərəqlədikcə küçələrdə keçmişin izlərini — qədim qalaları, naxışlı  məscidləri, köhnə  məhəllələri  görürük.  
​Fəlsəfi  baxımdan  şəhər  bir yaddaşdır. İnsan yaddaşını itirərsə, kim olduğunu unudar.  Şəhər  də  belədir;  əgər onun tarixi  binalarını,  abidələrini  qorumasaq,  o  şəhər  öz  kimliyini itirər. Şəhərsalma  mədəniyyəti  isə  bu  yaddaşı  qorumaq  sənətidir. Biz  yeni  və  parıltılı  binalar  tikə  bilərik, lakin  o binalara  ruhu  yalnız  tariximiz  verə  bilər.
​Bir binanın ömrü onun daşlarının möhkəmliyi ilə deyil, içindəki  insan səsləri ilə ölçülür. Qədim  karvansaraları  müasir  sənət ocaqlarına çevirməklə biz keçmişin ruhuna  yeni  bir  bədən veririk. Beləcə, tarix bizə uzaqdan baxan bir sükut deyil, bizimlə  birlikdə  yaşayan bir dost olur.  Tarixi binalar içində həyat olduğu müddətcə sağ  qalır. Onları  müasir  ehtiyaclara  uyğunlaşdırmaq — keçmişi  gələcəyə  daşımağın ən  ağıllı  yoludur.
​​Hər  bir  şəhərli  öz  şəhərinin memarıdır. Biz  tariximizə  və  mədəniyyətimizə  nə  qədər  qayğı  ilə  yanaşsaq, şəhərimiz də bizə o qədər huzur və fəxr hissi bəxş edər.   Unutmayaq  ki, biz  keçmişi qoruyarkən, əslində  gələcəyimizi  inşa  edirik. 
2026-cı il — “Şəhərsalma və Memarlıq İli” bizə yeni qapılar açır. Bu ilin fəlsəfəsi sadədir:
​Uşaqlar üçün: Şəhər bir nağıl kitabı kimi maraqlı olmalıdır. Qədim qalalar onlara qəhrəmanlıq tariximizi öyrətməlidir.
​Gənclər üçün: Şəhər yenilikçi olmalıdır. Tarixi binaların içində müasir texnologiyalar yaşaya bilər.
​Böyüklər üçün: Şəhər hüzur yeridir. Köhnə məhəllələrin istiliyi modern həyatın soyuqluğunu isitməlidir.
​Şəhərlər uşaqlar üçün təhlükəsiz, yaşlılar üçün rahat, gənclər üçün isə innovativ olmalıdır.
Tarixi abidələr bizə nə qədər ucalara qalxsaq da, harada dayandığımızı göstərən kompasdır. 2026-cı ilin  ruhu bizə deyir: Müasir memarlıq tarixin çiynində ucaldıqca daha möhtəşəm görünür. Gəlin, şəhərlərimizi quran zaman yalnız daşları deyil, tariximizin bizə  miras qoyduğu o böyük fəlsəfəni — sənətə, insana və  keçmişə  olan sevgini də oraya həkk  edək.

Samir  Zülfiyev
Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin Qəbələ Regional İdarəsinin İsmayıllı rayonu üzrə baş mütəxəssisi.

7 Mart 2026, 16:57 - 113