Zöhrə Əsədova: Beynəlxalq hüquq müstəvisində cavabsız qalan fəryad - Xocalı soyqırımı:

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə bəşəriyyət öz tarixinin ən qanlı, ən amansız və ən dəhşətli cinayətlərindən birinə şahidlik etdi. Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən, keçmiş SSRİ-nin Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının birbaşa iştirakı və texniki dəstəyi ilə Xocalı şəhərində törədilən kütləvi qırğın, sadəcə bir xalqın fəryadı deyil, həm də XXI əsrə addımlayan dünyanın gözü qarşısında beynəlxalq hüquq prinsiplərinin ayaqlar altına atıldığı bir nifrət aktı idi.

​Beynəlxalq hüquq müstəvisində 1948-ci il 9 dekabr tarixli “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiyaya əsasən, bir qrupun milli, etnik, irqi və ya dini mənsubiyyətinə görə tam və ya qismən məhv edilməsi soyqırımı (genosid) adlanır. Xocalıda baş verənlər bu konvensiyanın bütün bəndlərinə — qrup üzvlərinin öldürülməsi, onlara ağır bədən xəsarətlərinin yetirilməsi və yaşayış şəraitinin qəsdən elə qurulması ki, bu, qrupun tam və ya qismən məhvini nəzərdə tutsun — tamamilə uyğun gəlir. Xocalıda 613 nəfər məhz azərbaycanlı olduqları üçün amansızlıqla qətlə yetirilmişdir. Onların arasında 106 qadın, 63 uşaq və 70 qocanın olması bu aksiyanın hərbi zərurətdən deyil, məhz dinc əhalini etnik mənsubiyyətinə görə məhv etmək məqsədi daşıdığını sübut edir. 8 ailə bütövlükdə məhv edilmiş, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirmişdir. Bu rəqəmlər sadəcə statistika deyil, beynəlxalq hüququn ən ağır cinayət faktlarıdır.Xocalı fəryadının beynəlxalq müstəvidə “cavabsız qalan fəryad” adlandırılması təsadüfi deyil. Hadisədən onilliklər keçməsinə baxmayaraq, dünya birliyi, xüsusilə də insan haqlarının müdafiəsini özünün prioriteti elan edən beynəlxalq təşkilatlar baş verənləri uzun müddət görməzdən gəlmişlər. Bəzi böyük dövlətlər bu faciəni siyasi maraqlar çərçivəsində dəyərləndirməyə çalışmış, əsl cinayətkarların beynəlxalq tribunallar (Haaqa Məhkəməsi kimi) qarşısında cavab verməsi üçün kifayət qədər qətiyyət nümayiş etdirməmişlər.

​       BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistan qoşunlarının işğal olunmuş ərazilərdən qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edən qətnamələrinin onilliklər boyu kağız üzərində qalması beynəlxalq hüququn iflic vəziyyətinə düşdüyünün ən bariz göstəricisi idi. Xocalı qatillərinin Ermənistanda rəhbər vəzifələrə gətirilməsi, prezident və nazir postlarını tutması isə bəşəri ədalətin ən böyük yarası və beynəlxalq birliyin hüquqi fəaliyyətsizliyinin nəticəsi idi. Xocalı hadisələri zamanı tətbiq edilən işgəncələr bəşər tarixində az-az rast gəlinən qəddarlıq nümunələridir. İnsanların diri-diri yandırılması, başlarının kəsilməsi, gözlərinin çıxarılması, hamilə qadınların süngülənməsi bu aktın sadəcə müharibə deyil, planlı bir etnik təmizləmə və soyqırımı olduğunu təsdiqləyir. Xarici jurnalistlərin (məsələn, Tomas de Vaalın “Qara Bağ” kitabındakı etiraflar, Yuri Romanovun xatirələri, Çingiz Mustafayevin lentə aldığı tarixi kadrlar) təqdim etdiyi sübutlar istənilən beynəlxalq məhkəmə üçün kifayət qədər əsas yaradırdı. Lakin dünya bu həqiqətləri “lokal münaqişə” pərdəsi altında gizlətməyə çalışdı.

​44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan dövləti öz gücü, qüdrəti və qəhrəman ordusu ilə tarixi ədaləti hərbi-siyasi müstəvidə bərpa etdi. Bu gün Xocalıda, Xankəndidə və işğaldan azad edilmiş bütün ərazilərimizdə Azərbaycanın şanlı bayrağı dalğalanır. Bu, Xocalı şəhidlərinin ruhunun şad olması və 30 illik həsrətin sonudur.Lakin hüquqi müstəvidə mübarizə bitməyib və bitməməlidir. Xocalı qatillərinin bir-bir saxlanılaraq Bakıdakı məhkəmə zallarında hakim qarşısına çıxarılması beynəlxalq hüququn gecikmiş qələbəsidir. “Xocalıya ədalət!” kampaniyası bu gün də aktuallığını qoruyur, çünki bu, təkcə Azərbaycanın deyil, bütün bəşəriyyətin namus borcudur. Cəzasız qalan hər bir soyqırımı bəşəriyyət üçün yeni cinayətlərə yaşıl işıq yandırır. Xocalı dərsləri gələcək nəsillərə unudulmaz bir mesajdır: Ədalət gecikə bilər, amma heç vaxt unudulmur.

Zöhrə Fəxrəddin qızı Əsədova, Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun Təhsildə Sosial psixoloji xidmət ixtisasın II kurs magistrantı

26 Fevral 2026, 13:59 - 89